مقبره ملاحسن کاشي

مقبره ملاحسن در مغرب سلطانيه و در سه كيلومتري آن قرار دارد كه احتمالا" " در دوران سلطنت سلطان محمد خدابنده ، يا به طور كلي در دورانمغول جزو پايتخت يعني سلطانيه بوده است . اما در حال حاضر تك بناي زيباي مقبره در دشت پهناور خود نمائي مي كند . در مورد تاريخ بناي مقبره ملاحسن شيرازي چند نظريه وجود دارد :
عده اي آن را از بناهاي زمان صفويه مي دانند و عده اي نيز آنرا به اوائل قرن هشتم و آغاز دوره صفويه نسب مي دهند . بهر صورت بناي نامبرده بعلت طرح خاص و منحصر به فرد خود بي اندازه مورد توجه با ستانشناسان و محققين مي باشد. مقبره ملاحسن شيرازي به شكل كثير الاضلاع هشت ضلعي است كه چهار ضلع بزرگ آن به طول 30/8 متر و چهار ضلع كوچك به طول 75/5 متر است . 
اضلاع بزرگ داراي ايوانهاي وسيع بااضلاع كوچك ، داراي ايواني دو طبقه كه با ساختن طاقهاي كوتاهتري بوجود آمده است .
بوسيله دو پلكاني كه از ايوانهاي بزرگ شرق و غرب آغاز مي شود مي توان به ايوانهاي فوقاني راه يافت . پلكانهاي چهارگانه فقط جهت صعود ارتباط با غرفات فوقاني ساخته شده اند . بر بالاي اين تراسها مي توان مناظر دشت سرسبز را بخوبي مشاهده كرد . اضلاع هشت گانه بوسيله راهروي كوچكي با طاق كوتاه به طول و عرض 5/1 × 75/0 متر بهم متصل مي شود .
دهنه ايوانهاي بزرگ 5/4 متر و دهنه ايوانهاي كوچك 5/3 متر مي باشد و قريب 5/0 متر از سطح دشت بلندتر است . قسمت داخلي مقبره به شكل مربع به ضلع تقريبا" 6 متر است كه چهار طرف توسط چهار درگاه بزرگ به ايوانها ارتباط پيدا مي كند . در طرفين در گاههاي دو طاقچه مستطيل شكل به چشم مي خورد . كه احتمالا " جاي روشن كردن شمع بوده است . در ضلع رو به قبله بجاي محراب كه كاملا"‌از بين رفته در گاهي قرار دارد.

در دوران فتحعلي شاه و حكومت پسرش عبدالله ميرزا در زنجان ، اين بقعه تعمير و اشعاري بخط نستعليق در داخل گنبد هر كتيبه اي گچبري شده است . اين كتيبه شامل يك نوار تزئيني با كادرهاي جالب مساوي هم است كه دور تا دور داخل و محل اتصال گنبد بنا مشاهده مي شود . ظاهرا" اين قطعه شعر ناتمام مانده و چند بيت هم در ميان قطعه خوانده نشده است .
در ساختن داخل گنبد ظرافت خارق العاده بكار رفته است و گچبري هاي جالبي شامل مقرنس هاي گچي و شمسه هائي برنگ قرمز بسيار زيبا سطح داخل گنبد را پوشانده است . بر بالاي ورودي بقعه ، پنجره بزرگي به چشم مي خورد كه نور داخل بقعه را تامين مي كند . مقبره ملاحسن داراي گنبدي شلجمي سه پوش است كه در معماري قديم ايران سابقه نداشته است . گنبد داخلي كه داراي تزئينات گچبري است بوسيله تيرهاي چوبي به گنبد مياني وصل گرديده است . گنبد اخير اندكي به ضخامت يك آجر ساخته شده است . گنبد سوم يا گنبد خارجي كه داراي فرم بسيار زيبائي است دو گنبد زيرين را مي پوشاند . تزئينات گنبد شامل معقلي هاي پركار درگريو گنبد و كاشيكاري هاي فيروزه اي بسيار ارزنده است . بدين ترتيب گريو يا گردني گنبد داراي چهار بخش تزئيني است :‌ بخش اول :‌در بخش تحتاني معقلي هاي جالبي از تلفيق آجر و كاشي فيروزه اي ديده مي شود . 
 بخش دوم :‌ كتيبه معقلي زيباي دور گنبد با عبارات الله و محمد و علي و عبارات ديگر از كاشي فيروزه اي در متن آجر است .
بخش سوم : در اين بخش تزئينات معقلي هفت و هشت ( زيگزاك ) جلب توجه مي كند .
بخش چهارم : بخش فوقاني و زير كاسه گنبد را نره كاستي هائي به صورت عمودي تزئين مي كند . ناگفته نماند كه در آجر هاي تحتاني گنبد دو بيت خط نستعليق نوشته :
 اشك جنت شد به يمن دولت طهماسب شاه
تربت كاشي كه آمد خاك مشك آبش گلاب
خواستم تاريخ اتمامش بدانم       عقل گفت
سال تاريخش همان از "‌رشك جنت "‌ كن حساب
در دو طرف گنبد دو بيت شعر بچشم مي خورد كه نام معمار و بناي تعمير كننده عمارت كه پدر و پسرند  نوشته شده است .
بود اميدوار از لطف غفار                                                        محب شاه دين فتحي معمار

خاك سنگ ره ولي خدا                                                        ابن فتحي   محمد بنا

در حفاري داخل مقبره ، محوطه اي با ديواره هاي سنگي منظم پيدا شد كه در داخل آن قبر مستطيل شكلي به ابعاد 80/3 × 90/3 متر كشف شد كه سه قسمت شمال و شرق و غرب با سنگهاي سبز رنگ حجاري شده بنا گرديده است . ضمنا"‌مقداري سنگهاي سبز رنگ نيز در صحن داخلي مقبره بدست آمد كه داراي نوشته مي باشد .

در ميان سنگ هاي مكشوفه قطعه سنگي وجود دارد كه تمام قسمت هاي آن داراي خط نوشته است و نقش محراب بر روي آن حك گرديده و در پشت سنگ علامتي بشكل قيچي بچشم مي خورد . با وجود اينكه از لحاظ طرح ساختماني مقبره منحصر به فرد مي باشد . معذالك از لحاظ تزئينات خيلي غني نبوده است . اما نبايد فراموش نمود كه روي اولين قشر پوشش تزئينات قديمي بدست آمده است . به نظر مي آيد كه مقبره مذكور حداقل سه بار مرمت شده است كه مهمترين آن همراه با تزئينات گچبري اطراف مقبره در زمان فتحعلي شاه قاجار صورت گرفته است . بنا به طور كلي داراي اسكلت استوار و پي هاي محكم است كه به عمق بيش از يك متر در خاك ، رس ، آهك قرار دارد .
در گذشته ديوار ايوانها داراي قابهائي بوده كه كاشيهاي تزئيني داشته است و در حال حاضر خالي از تزئين مي باشد . در گنبد خارجي شكاف بزرگي بوجود آمده است . كه توسط سازمان ملي حفاظت آثار باستاني تعمير و مرمت شده است .
در فاصله صد قدمي اين مقبره ، باقيمانده بناي بسيار جالبي با تزئينات معقلي زيبا بچشم مي خورد كه به گفته اهالي محل ، مجموعه ، خانه ملاحسن و خانقاه وي بوده است .
ولي آنچه مسلم است اين است كه بناي مخروبه فوق الذكر سردر ورودي بنا بوده و به طور كلي چنين بنظر مي رسد كه خانه و مقبره قسمتي از باغ بسيار بزرگ و عمارت ديگر بوده است . اين سردر داراي تزئينات معقلي مركب از كاشيهاي كوچك زرد ، فيروزه اي و مشكي در متن آجر است .
هر دو جرز طرفين از پائين تا بالا كتيبه اي بخط بنائي بچشم مي خورد كه كلمه  ( علي )  را مكررا با كاشي هاي فيروزه اي در متن آجر بر آن نوشته اند . در طرفين اين سر در طاقنمائي تعبيه شده است . كه داراي دو كتيبه بخط بنائي است :
الف )‌ در سطح طاقنما طرح مربع شكل با عبارت الله و محمود علي ،‌با كاشي فيروزه اي برمتن آجر .
ب ‌  )‌ كتيبه اي به رنگ سياه در متن آجر با عبارت لا الله الا الله كه در اطراف طاق طاقنما بچشم مي خورد .
حفاري هائي كه در محوطه بيرون مقبره ملاحسن كاشي صورت گرفته است ، يك خيابان سنگ فرش ظاهر گرديد كه طول آن 50/95 متر و عرض آن  5 متر مي باشد كه قبلا" با سنگهاي قلوه اي مفروش گرديده است . اين خيابان سردر بزرگ محوطه را به مقبره ملاحسن متصل مي سازد .
اين بنا با شماره 168 به ثبت تاريخي رسيده است

                                                          سقف مقبره ملا حسن كاشي

 عكس از سايت آفتاب